Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa

Sprawozdanie z Krajowej Konferencji poświęconej problematyce cmentarzy wojennych.

Jesteś tu: Strona główna, Aktualności, Wiadomości, Sprawozdanie z Krajowej Konferencji poświęconej problematyce cmentarzy wojennych. Drukuj

Spotkanie z władzami miasta Piła.Foto:Adam Siwek, Archiwum Ikonograficzne Rady OPWiM

Wizyta na cmentarzu żołnierzy WP z 1920 r. w Gnieźnie.Foto:Adam Siwek, Archiwum Ikonograficzne Rady OPWiM

Wizyta w muzeum broni pancernej przy Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych w Poznaniu.Foto:Adam Siwek, Archiwum Ikonograficzne Rady OPWiM

Zwiedzanie muzeum niemieckiego obozu KL Posen w forcie VII Twierdzy Poznań.Foto:Adam Siwek, Archiwum Ikonograficzne Rady OPWiM

2011-10-21 14:41:05

Kolejna konferencja krajowa dotycząca problematyki mogił i cmentarzy wojennych odbyła się w województwie wielkopolskim w dniach 10-14 października 2011 r. z udziałem władz wojewódzkich i samorządowych województwa wielkopolskiego, przedstawicieli Rady OPWiM oraz kierowników i pracowników wydziałów merytorycznych urzędów wojewódzkich z terenu całego kraju zajmujących się bezpośrednio problematyką cmentarnictwa wojennego a także przedstawicieli niektórych Wojewódzkich Komitetów OPWiM i samorządów wojewódzkich.

Pierwszy dzień konferencji zakończyła uroczysta kolacja, podczas której uczestniczących w konferencji powitali Wojewoda Wielkopolski Pan Piotr Florek oraz Sekretarz Rady OPWiM Pan dr hab. Andrzej Krzysztof Kunert.

W drugim dniu obrad 11 października, jako pierwszy zabrał głos dr Adam Pleskaczyński z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu omówił problematykę identyfikacji pochówków Armii Czerwonej w Wielkopolsce. W trakcie omawiania tematu poruszył on sprawy ekshumacji, pierwotnych i obecnych miejsc pochówku oraz identyfikacji nazwisk pochowanych żołnierzy sowieckich.

Na terenie województwa wielkopolskiego istnieje 17 cmentarzy lub kwater wojennych, w których zostało pochowanych 17.676 żołnierzy Armii Czerwonej, z tego obecnie tylko około 31% zostało zidentyfikowanych, a 69 % niezidentyfikowanych. Żołnierze ci byli grzebani jeszcze podczas walk w 1945 r. w miejscach prowadzonych bojów (np. podczas walk pozycyjnych) lub w miejscach stacjonowania jednostek wojskowych i ich szpitali polowych. Każda jednostka posiadała własne cmentarze np. obiekty w Czarnkowie i Gnieźnie skupiają mogiły pochowanych żołnierzy zmarłych w szpitalach (duża identyfikacja), a w Kościanie z walk o miasto (mniejsza identyfikacja). Pełną identyfikację posiada np. cmentarz oficerów AR w Wolsztynie.

Strona rosyjska posiadała i posiada nadal dokładną dokumentację dotyczącą miejsc danych osobowych żołnierzy oraz ich pierwotnego pochowania, natomiast strona polska posiada dokumenty z prac ekshumacyjnych wykonywanych w latach 1946-1952 (w początkowym okresie wykonywali ją jeszcze Rosjanie). Podczas tych prac i komasacji mogił oraz urządzania cmentarzy wojennych kierowano się pewnymi zasadami tj. żołnierzy AR poległych w bezpośrednich walkach o miasto Poznań pochowano na Cytadeli, podobnie jak niektórych dowódców poległych w okolicach Poznania, natomiast poległych w powiecie poznańskim pochowano na cmentarzu na Miłostowie.

Żołnierze polegli w zachodniej Wielkopolsce i na części ziemi lubuskiej spoczywają na cmentarzu w Glinnej koło Nowego Tomyśla, a polegli w południowej Wielkopolsce na cmentarzu w Rawiczu. Są odstępstwa od tych reguł np. w Kaliszu spoczywają tylko żołnierze zmarli z ran w szpitalu, natomiast polegli w walkach o Kalisz są pochowani w Kole. Żołnierze polegli w powiecie międzychodzkim w płn. – zach. Wielkopolsce zostali przeniesieni poza województwo wielkopolskie do Skwierzyny w Lubuskiem.

Wspomniana dokumentacja rosyjska i polska po dokonanych ekshumacjach szczątków poległych znacznie się różni również pod względem zapisu nazw miejscowości i nazwisk pochowanych żołnierzy (Rosjanie używali niemieckich map sztabowych z niemiecką terminologią przy opisie miejscowości, w których toczyły się walki lub pochowano poległych lub zmarłych).

Obecnie trwają prace związane z ponowną pełną identyfikacją pochowanych żołnierzy sowieckich, do tej pory zidentyfikowano w pełni około 3.000 nazwisk żołnierzy a częściowo około 5.000 nazwisk, planuje się identyfikację około 13.000 nazwisk pochowanych tj. 75% ogółu pochowanych żołnierzy. Obecnie nie w pełni zidentyfikowani i niezidentyfikowani stanowią około 70-90% pochowanych, z tego w samym Poznaniu identyfikacja sięga aż 70-80% nazwisk. Rosjanie planują wzorem cmentarzy niemieckich zamieszczenie wszystkich nazwisk zidentyfikowanych żołnierzy na tablicach nagrobnych.

W drugim referacie dr Sławomir Józefiak z UAM przedstawił problemy związane z identyfikacją nazwisk i liczbą pochowanych na przykładzie cmentarza żołnierzy AR i WP z 1945 r. w Złotowie. Ten cmentarz wysunięty najdalej na północ w województwie wielkopolskim pochodzący z walk o Wał Pomorski w 1945 r. nastręcza bardzo duże problemy związane z brakami w dokumentacji, problemy największe w całym województwie. Związane jest to z brakiem dokumentów z okresu powstania obiektu w 1947-1948 r., brakiem planów jego przebudowy i dokumentacji z lat 1950-1970) oraz wynikającymi z tego różnicami i zupełnym brakiem dokładnych danych dot. liczby pochowanych żołnierzy. I tak dokumentacja z 1970 r. podaje 1228 pochowanych (856 żoł. WP i 372 żoł. AR), lecz dane te są wątpliwe, ponadto część pochowanych żołnierzy jest niezidentyfikowanych, o nieokreślonej przynależności do jednej lub drugiej armii. Aktualne dane z 2011 r. przyjmują 1233 żołnierzy pochowanych na pewno w 20 mogiłach zbiorowych, z tego 691 żołnierzy WP z 1945 r. i 6 żoł. WP z 1939 r., 319 żoł. AR oraz 223 żoł. o nieustalonej przynależności do danej armii. Z kolei dane Wielkopolskiego UW mówią o 1859 pochowanych żołnierzach, z tego 1117 Polaków. W toku prac identyfikacyjnych ustalono nazwiska 898 żoł., z tego 721 żoł. WP i 137 żoł. AR. Niektórzy żołnierze mają „kilka miejsc pochowania” na cmentarzu, występują błędy w pisowni nazwisk, ich transliteracji, różne formy nazwisk a także różne numery kwater i różniące się miejsca pochowania żołnierzy. Nie jest również pewne czy wszyscy żołnierze (około 1.000) pochowani pierwotnie na terenie powiatu złotowskiego zostali ekshumowani i pochowani na cmentarzu w Złotowie.

Trzecie wystąpienie dr Łukasza Jastrząba (Biblioteka Kórnicka)) dotyczyło problematyki związanej z ustalaniem listy strat Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 r. Listę tą opracowuje autor we współpracy z prof. Wiesławem Olszewskim na podstawie danych z okresu międzywojennego tj. Listy strat WP w wojnach 1918-1920 z opracowania Wojskowego Biura Historycznego z 1934 r. , list strat Biura Informacyjnego PCK, Wojska Polskiego i Wojsk Wielkopolskich (żołnierze wielkopolscy mieli tabliczki rozpoznawcze i prowadzono wykazy poległych), danych departamentów sanitarnych. Już w latach 30. XX w. Referat DOK w Poznaniu określił przybliżoną liczbę 2-2.500 żołnierzy poległych w powstaniu wielkopolskim. Historycy i badacze poznańscy (m.in. Z. Wygocki, T. Jabłoński, T. Grygiel) ustalili wówczas listę 1794 osób poległych w powstaniu. Przy obecnej weryfikacji danych wykorzystuje się publikacje i archiwa regionalne, akta urzędów stanu cywilnego, księgi zgonów, akta wojskowe i PCK, akta lazaretu głównego w Poznaniu – zawierające nazwiska poległych i zmarłych żołnierzy pochowanych na cmentarzu na Cytadeli w Poznaniu, wykazy grobownictwa wojennego – zawierające dane dot. mogił powstańczych.

Lista strat Powstania Wielkopolskiego była publikowana dwukrotnie w 2008 -2009 r. Obejmuje ona okres od 27 XII 1918 r. (wybuch powstania) do 8 III 1920 r. (rozwiązanie Frontu Wielkopolskiego) i uwzględnia 2289 nazwisk żołnierzy i cywilów poległych lub zmarłych w wyniku powstania. Po ewentualnych dalszych uzupełnieniach łączna liczba poległych nie przekroczy zapewne 2.500 osób. Czwarty referat dr Anny Ziółkowskiej z Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie dotyczył charakterystyki obozu karno – śledczego w Żabikowie dla Polaków oraz obozów pracy dla ludności żydowskiej w okupowanym przez Niemców „Kraju Warty”. Obozy pracy dla Żydów obejmowały około 100 obiektów w Wielkopolsce i 30 w samym Poznaniu, w których w latach 1940-1943 więziono prawie 400 tys. osób, w tym wielu z getta łódzkiego. Mogiły około 3.000 zamordowanych w egzekucjach Żydów znajdują się na cmentarzach w Miłostowie i Górczynie (brak na nich nazwisk choć są one znane).

Obozy karno – śledcze dla Polaków istniały w latach 1939-1943 w Forcie VII w Poznaniu, a potem w 1943-1945 r. w Żabikowie pod nazwami więzienie policji bezpieczeństwa i obóz karno – wychowawczy. Były to więzienia i obozy przejściowe głównie dla Polaków przed wywózką więźniów do obozów koncentracyjnych, głównie do Gross Rosen i Sachsenhausen. Więzieni tam byli również Rosjanie – jeńcy wojenni i robotnicy przymusowi oraz obywatele Wielkiej Brytanii, USA, Holandii i Luksemburga. Ten wyjątkowo ciężki obóz żabikowski został spalony i ewakuowany w zimie 1945 r. Obecnie muzeum w Żabikowie posiada bogate zbiory – relacje i pamiątki, teren obozu upamiętniają pomniki i ogrodzony teren. Przez te dwa miejsca kaźni przeszło około 50-60.000 więźniów, z tego ponad 3-3.500 zostało zamordowanych.

Po zakończeniu wszystkich prelekcji wywiązała się krótka dyskusja na temat podstawy prawnej zawierania Porozumień miedzy Radą OPWiM a Wojewodami na przekazywanie środków Rady OPWiM dla gmin na remonty grobów wojennych za pośrednictwem Wojewodów. Uczestnicy dyskusji zgodzili się, że reguluje to ustawa o finansach publicznych, a w przypadku kwot ponad 14.000 EUR działa ustawa o zamówieniach publicznych i konieczność przeprowadzania przetargów. Dyskusję wywołała też kwestia ewentualnych zmian i uzupełnień w tekstach Porozumień.

Obrady konferencji zakończyło obszerne wystąpienie Sekretarza Rady OPWiM dra hab. Andrzeja Krzysztofa Kunerta. Sekretarz zapewnił o staraniach w celu zwiększenia środków na grobownictwo wojenne a następnie omówił sprawę identyfikacji ofiar wojny. Zapowiedział również nasilenie prac związanych z obliczeniami strat żołnierzy poległych w trakcie I i II wojny światowej szczególnie wobec przypadających w latach 2014-2015 kolejnych okrągłych rocznic wybuchu I wojny światowej i zakończenia II wojny światowej. A.K. Kunert przypomniał, ze groby żołnierzy polskich są rozmieszczone w 43 krajach świata, a na terenie Polski istnieje złożony problem mogił żołnierzy obcych armii poległych w obu wojnach światowych. Nowe aspekty związane są z grobami jeńców sowieckich zmarłych w latach 1918-1922 w niewoli polskiej oraz w latach 1941-1945 w niewoli niemieckiej – problemy te po wielu latach zaczęła podnosić strona rosyjska. Skalę tego problemu odzwierciedla dobrze fakt, że wobec około 800 tys. zmarłych jeńców sowieckich (głównie w latach 1941-1942) znanych jest zaledwie 100 nazwisk tych ofiar wojny.

Opracowania i dalszych weryfikacji wymagać będzie dokumentacja 14 mln fiszek z Arolsen dot. ofiar II wojny światowej oraz liczba około 6 mln polskich ofiar tej wojny. Na podstawie prac IPN, Min. Kultury, Ośrodka „Karta” ustalono 3 mln nazwisk ofiar polskich i żydowskich., które zginęły w okresie 1939-1945. Polskie obliczenia są pełniejsze, gdyż obejmują identyfikację nazwisk ofiar wszystkich sprawców i okupantów, podczas gdy dokumentacja izraelskiego Instytutu Yad Vashem dotyczy tylko ofiar represji niemieckich. Istniejący nadal duży procent ofiar anonimowych wymaga pogłębionych dalszych badań i ustaleń. Sekretarz Rady OPWiM zapowiedział publikację list strat i ksiąg cmentarnych np. czwartej katyńskiej księgi cmentarnej dotyczącej 3436 ofiar z cmentarza w Bykowni pod Kijowem na Ukrainie. Opis czwartego cmentarza katyńskiego w Bykowni będzie zawarty w dwutomowym wydawnictwie obejmującym listę ofiar i notki o nich oraz ikonografię. Planowana jest również rozbudowa ogólnopolskiej bazy grobów wojennych i bazy danych dot. nazwisk ofiar wojny. A.K. Kunert potwierdził, że liczy na współpracę instytucji i osobistości państwowych i politycznych, które często nawiązują do znanych faktów i postaci historycznych.

Na koniec Sekretarz Rady OPWiM stwierdził, że środki Rady OPWiM pozwalają na wyremontowanie około 120-130 obiektów cmentarnictwa wojennego na terenie kraju, co stanowi znaczną pomoc dla województw. Konieczne jest zwiększenie środków finansowych dla Rady OPWiM i urzędów wojewódzkich ze strony Urzędu Rady Ministrów. Na zapytanie Pana St. Twardocha ze Śląskiego UW w Katowicach o upamiętnienie górników śląskich wywiezionych w 1945 r. w głąb Związku Sowieckiego, A. K. Kunert zapewnił, że listy oficerów polskich więzionych przez Sowietów jak i listy innych ofiar represji sowieckich są konieczne do opracowania.

Dalszą część tego dnia wypełniło zwiedzanie zamku w Kórniku oraz wizytacja cmentarza na Cytadeli w Poznaniu. Na Cytadeli lustrowano cmentarz brytyjski, groby polskich ofiar terroru i żoł. sowieckich z II wojny światowej, mogiły mieszkańców Poznania poległych podczas szturmu Cytadeli w lutym 1945 r. oraz wydarzeń czerwcowych w 1956 r., a także kwatery powstańców wielkopolskich i żołnierzy Wojska Polskiego - uczestników walk o niepodległość w latach 1918-1921, pomnik jeńców francuskich zmarłych w latach 1870-71 i 1914-1918 w Poznaniu oraz upamiętnienia jednostek WP walczących w 1939 r. Na grobach złożono wieńce i zapalono znicze.

Dwa następne dni konferencji przeznaczone były na objazd mogił i cmentarzy wojennych położonych w północnej i wschodniej Wielkopolsce, gdzie na mogiłach również składano kwiaty i zapalano znicze. Dnia 12 października 2011 r. po odwiedzeniu katedry poznańskiej udano się na spotkanie z władzami miasta Piły na czele z prezydentem Panem Piotrem Głowskim, a potem oglądano cmentarze z I i II wojny światowej na Leszkowie, w lesie położonym w granicach miasta Piły. Na cmentarzu z I wojny światowej pochowano jeńców alianckich różnych narodowości i wyznań (głównie z armii rosyjskiej, łącznie 2656 pochowanych – groby w większości zatarte), a na cmentarzu z II wojny światowej pochowani zostali żołnierze WP z 1939 r. (zmarli jeńcy polscy z Armii „Poznań” w liczbie ponad 150) oraz cywile - robotnicy przymusowi wielu narodowości z lata 1939-1945 (około 180) i żołnierze AR z 1945 r. (ponad 1300). Dzień zakończono wizytując kwaterę sowiecką na cmentarzu komunalnym w Czarnkowie – bardzo dobrze urządzoną po ekshumacji kilka lat temu z grobów położonych w rynku miejskim.

W dniu 13 października 2011 r. po zwiedzeniu katedry gnieźnieńskiej oglądano kwaterę powstańców wielkopolskich z lat 1918-1919 na cmentarzu przy ul. Kłeckoskiej w Gnieźnie. Potem wspólnie z władzami miasta Gniezna z Panem Prezydentem Jackiem Kowalskim na czele wizytowano cmentarz parafialny przy ul. Witkowskiej – a na nim kwaterę AR z 1945 r. (411 pochowanych ze szpitala, obecnie remontowaną), oraz dwa obiekty remontowane w latach ubiegłych ze środków Rady OPWiM, czyli kwaterę polskich ofiar terroru z lat 1939-1943 oraz kwaterę żołnierzy WP z lat 1918-1920 (262 pochowanych). Obydwa obiekty są utrzymywane w dobrym stanie.

W dalszym ciągu objazdu odwiedzono miasto Wrześnię i Muzeum Dzieci Wrzesińskich, gdzie spotkano się z władzami miasta z burmistrzem Waldemarem Grześkowiakiem podkreślając bardzo dobrą współpracę miasta z władzami wojewódzkimi w Poznaniu. Na miejscowym cmentarzu parafialnym wizytowano mogiły powstańców z Wiosny Ludów 1848 r. (polegli pod Sokołowem 2 V 1848 r., pomnik wystawiony na miejscu tej bitwy w pobliskim Sokołowie oglądano z autokaru), mogiły powstańców wielkopolskich 1918-1919, żołnierzy WP z 1918-1920 r. (remontowana z udziałem środków Rady OPWiM), ofiar bombardowania z 1939 r., ofiar terroru z 1939-1944 r. a także pojedyncze mogiły powstańców wielkopolskich z 1919 r. i żołnierzy WP z 1920 r. Wszystkie obiekty były bardzo dobrze utrzymane.

Na zakończenie ogladano wyremontowaną niedawno mogiłę kosynierów z 1848 r. obok kościoła w Miłosławiu (oryginalny pomnik nagrobny w formie kaplicy – kolumny poświęcony powstańcom poległym w bitwie pod Miłosławiem 30 IV 1848 r.) a także będącą w znakomitym stanie kwaterę powstańców wielkopolskich 1918-1919 r. na cmentarzu w Środzie Wielkopolskiej. Ostatni dzień konferencji 14 października 2011 r. wypełnił przejazd obok muzeum obozu karno – śledczego w Żabikowie i wizyta w muzeum Fortu VII w Poznaniu - więzieniu niemieckim dla Polaków istniejącym w latach 1939-1944 wraz z wystawą upamiętniającą 103 tys. ofiar wojny i represji okupanta niemieckiego w Wielkopolsce. Przy miejscu straceń złożono wieńce.