Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa

Groby Żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w Polsce w II Wojnie Światowej

Jesteś tu: Strona główna, Publikacje, Groby Żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w Polsce w II Wojnie Światowej Drukuj

Cmentarz wojenny w Cybince

Wolsztyn, woj.wielkopolskie, cm. oficerów Armii Radzieckiej

Wrocław-Krzyki, woj. dolnośląskie, cm. oficerów Armii Radzieckiej

Warszawa, ul. Żwirki i Wigury, cm. oficerów, żołnierzy i jeńców Armii Radzieckiej

Grądy, woj. mazowieckie, cm. jenców Armii radzieckiej

Sosna-Kozółki, woj. mazowieckie, cm. jeniecki Armii radzieckiej

Pułtusk-Kleczewo, woj. mazowieckie, cm. żołnierzy i jeńców Armii Radzieckiej

Biała Podlaska, woj. lubelskie, cm. jeniecki Armii Radzieckiej

Podnieśno-Suchożebry (k. Siedlec), woj. mazowieckie, cm. jeniecki Armii Radzieckiej

2009-05-29 13:13:23

Groby żołnierzy Armii Radzieckiej, znajdujące się na terytorium Polski, pochodzą głównie z okresu II wojny światowej. Pierwsze pochówki odnoszą się do września 1939 r. Są one nieliczne, gdyż Wojsko Polskie na ogół nie walczyło z Armią Sowiecką, która 17 września 1939 r. bez wypowiedzenia wojny przekroczyła granice państwa polskiego. Kolejne groby pochodzą z 1941 r., gdy Rzesza Niemiecka rozpoczęła wojnę z ZSRR. Dalsze, to partyzanckie i najliczniejsze z nich te, które powstały w okresie walk Armii Radzieckiej z Niemcami w latach 1944-1945; od ok. 20 lipca 1944 r. do ofensywy wiosennej na Odrze i Nysie Łużyckiej w połowie kwietnia 1945 r.

Po zakończeniu działań wojennych władze polskie przystąpiły do sporządzania spisów grobów i cmentarzy wojennych znajdujących się na terytorium Polski. Spisy te wykonywały gminy na podstawie zamieszczonych na grobach tabliczek imiennych bądź informacyjnych lub relacji mieszkańców. Spisami zostały objęte wszystkie zlokalizowane groby żołnierzy (bez względu na narodowość i przynależność do armii), jeńców oraz ludności cywilnej. Miejsce grobów masowych, głównie przy obozach, często wskazywali ocaleni więźniowie.

Zebrane informacje dot. grobów wojennych, w formie wykazów, z opisem i szkicami ich usytuowania gminy przesyłały do starostw powiatowych, które następnie przekazywały je Ministerstwu Administracji Publicznej. W ówczesnej administracji państwowej, właśnie ten resort miał powierzone zadania dot. sprawowania nadzoru nad grobami i cmentarzami wojennymi. Do Ministerstwa Administracji Publicznej należało więc opracowanie zbiorczych wykazów miejsc usytuowania grobów wojennych, organizacyjne przygotowanie ekshumacji i tworzenie cmentarzy wojennych.

Podstawowymi dokumentami stanowiącymi ewidencję pochowanych żołnierzy sowieckich były tzw. „paszporty", zakładane w okresie prowadzenia przez władze polskie ekshumacji, tj. w latach 1948-1954. Wydobyte zwłoki grzebano na terenie wyznaczonym do założenia i budowy cmentarza wojennego.

Do paszportów wpisywano dane o poległych żołnierzach, uzyskane w trakcie dokonywania ekshumacji. Spis żołnierzy zidentyfikowanych stanowił załącznik do protokołu ekshumacyjnego. Ponadto w protokole tym zawarte były informacje o liczbie wydobytych zwłok i miejscu ich pochowania.

Niektóre cmentarze zakładane były już przez wojska frontowe Armii Sowieckiej. W ewidencji takiego cmentarza, przy zakładaniu „paszportu" umieszczano wówczas adnotację, że została na nim już wcześniej pochowana określona liczba żołnierzy. Dotyczy to cmentarzy w Cybince (oficerski i żołnierski), Bolesławcu (im. Kutuzowa i przy ul. Garncarskiej), Kostrzyniu, Legnicy i Wolsztynie. Pochówki te wykonywane były przez wojska frontowe Armii Radzieckiej.

Pierwszych zbiorczych obliczeń pochowanych żołnierzy radzieckich w Polsce dokonano po zakończeniu ekshumacji, które przeprowadzono w latach 1948-1954. W tym okresie dokonano ekshumacji około 400 tysięcy zwłok żołnierzy sowieckich. Uzyskane liczby uległy zwiększeniu po przeprowadzeniu kolejnych ekshumacji, już w mniejszym zakresie, w latach 1957-1958. Według źródeł strony rosyjskiej, na terytorium Polski poległo około 600 tysięcy żołnierzy.

Kolejne obliczenia miejsc i liczby pochowania żołnierzy sowieckich miało miejsce w latach 60. Wynikało z nich, że na terytorium Polski zostało pochowanych w latach 1944-1945 około 500 tysięcy żołnierzy, poległych w walkach i zmarłych z odniesionych ran. Pochówki żołnierzy AR odnotowano w 477 miejscach, z których 175 to cmentarze (w tym 55 wspólne z żołnierzami WP), 71 - kwatery usytuowane na cmentarzach komunalnych lub wyznaniowych (w tym 26 wspólnych z żołnierzami innych armii) i 210 - mogiły zbiorowe i pojedyncze.

Ewidencja miejsc i liczby pochowanych jeńców wojennych po ujawnieniu masowych grobów jenieckich Z reguły nie dokonywano ekshumacji jeńców zmarłych w obozach jenieckich. Szacunkowe ustalenia ich liczby odbywały się w drodze dokonywanych odkrywek masowych grobów. Liczbę zmarłych jeńców ustalano na podstawie ułożenia zwłok w mogiłach i ich wymiarów. Analizowano również meldunki z obozów dotyczące warunków bytowania jeńców oraz panujących chorób. Zbierano też informacje na temat wyniszczenia przez pracę i dokonywanych egzekucji. Na podstawie tych danych w przybliżeniu ustalono, że w obozach hitlerowskich zmarło blisko milion jeńców.

Jeńcy sowieccy ginęli nie tylko w obozach, ale także w czasie ucieczek z obozów. Części jeńców udało się zbiec i dotrzeć do polskich oddziałów partyzanckich. Ci, którym ucieczki się nie udały, ginęli w egzekucjach, przeważnie w miejscu zatrzymania (niejednokrotnie z osobami, które udzielały im pomocy). Ich groby znajdują się na ogół w miejscu każni lub w pobliżu. Na początku lat 70. ustalono, że groby i cmentarze jeńców sowieckich są usytuowane w 205 miejscach, tj. na 53 cmentarzach (w tym 33 wspólne, głównie z żołnierzami AR), 13 kwaterach na cmentarzach komunalnych lub wyznaniowych (w tym 6 wspólnych) i 129 mogiłach zbiorowych i pojedynczych.

Ówczesne Ministerstwo Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa w końcu lat 80. i początku 90. podjęło działania, mające na celu uściślenie posiadanych danych ewidencyjnych, gdyż istniały przesłanki dla pominięcia w dotychczasowej ewidencji wielu mogił wojennych.

Wyniki zebranych danych potwierdziły te przypuszczenia, gdyż liczba miejsc pochowania żołnierzy sowieckich poległych w walkach i jeńców, którzy zginęli w różnych okolicznościach zwiększyła w porównaniu do ustaleń z lat 1974-1975 (612 miejsc pochowania), do około 700 odnotowanych aktualnie. Odnosiło się to do grobów zbiorowych lub pojedynczych, pominiętych w poprzednich spisach ewidencyjnych, bądź niedokładnie rozpoznanych. Liczba pochowanych żołnierzy, a szczególnie jeńców jest w bardzo wielu przypadkach nieznana.

Podane miejsca i liczby żołnierzy pochowanych w Polsce, dotyczą głównie żołnierzy poległych w latach 1944-1945. W danych tych mieszczą się także żołnierze sowieccy, którzy zginęli w innych okresach wojny, a mianowicie w 1939 r., kiedy Armia Sowiecka przekroczyła granicę polską i zajęła nasze ziemie wschodnie. Z tego okresu zostały odnotowane jednak tylko pojedyncze mogiły. Z działań wojennych pomiędzy Rzeszą Niemiecką a ZSRR w 1941 r., także nie stwierdzono wielu mogił. Występują one jednak głównie w województwie podlaskim. Są to groby zbiorowe i pojedyncze. Z tego okresu pochowanych zostało: 154 żołnierzy w 7 mogiłach zbiorowych i 6 w pojedynczych (Czerwony Bór, Kuzawa, Leśniki, Michaiowo, Szczuczyn, Topolany i Zambrów). Znacznie więcej jest grobów żołnierzy sowieckich, rekrutujących się z jeńców wojennych, którzy uciekli z obozów i dotarli przy pomocy ludności polskiej do oddziałów partyzanckich, głównie Gwardii Ludowej i Armii Ludowej. Tworzyli oni następnie samodzielne oddziały sowieckie, bądź działali w małych grupkach zasilających oddziały polskie. Uczestniczyli też w walkach z niemieckim okupantem wspólnie z oddziałami polskimi. Wymienić tu można kilkanaście oddziałów, w skład których wchodzili Rosjanie; np. w walkach pod Pobratymami pod dowództwem Piotra Finansowa poległo 6 partyzantów radzieckich (pochowani są na cmentarzu żołnierzy radzieckich w Mińsku Mazowieckim, woj. mazowieckie), pod Rotenbarkiem k. Starogardu Gdańskiego razem z polskimi partyzantami zginął 1 Rosjanin, w pobliżu Biłgoraja poległ Rosjanin o ps. „Mikołaj", którego miejsce pochowania jest nieznane. Także w Błoniu k. Warszawy zginęło 3 partyzantów sowieckich z oddziału „Miszki" (pochowani zostali w kwaterze wojennej na cmentarzu katolickim w Błoniu).

Największy jednak pod względem liczebnym udział Rosjan w działaniach zbrojnych prowadzonych wspólnie z polskimi oddziałami partyzanckimi (AL, BCh i AK) miał miejsce w bitwie pod Rąblowem 14 maja 1944 r. i w miesiąc później nad rzeką Brangwią. Jak zdołano ustalić, 5 poległych pod Rąblowem partyzantów radzieckich przeniesiono na cmentarz żołnierzy sowieckich w Kazimierzu nad Wisłą, natomiast nieznaną liczbę pochowano na skraju lasu w Rąblowie. W bitwie nad Brangwią zginęło 180 partyzantów radzieckich, którzy zostali pochowani na wspólnym cmentarzu z polskimi partyzantami, także poległymi w tej bitwie (120 żołnierzy), we Flisach na Porytowym Wzgórzu.

Dużym ośrodkiem partyzanckim, w którym działali Sowieci były lasy parczewsko-włodawskie. Zorganizowali go w 1941 r. zbiegli z obozów jeńcy. Również w ugrupowaniach partyzanckich w województwie lubelskim zginęło wielu jeńców. Groby ich są usytuowane m.in. w Tyczynie i Wojsławicach.

Jeńcy sowieccy i polska ludność cywilna ginęli także w trakcie ucieczek z obozu i drogi do zgrupowań partyzanckich. Trudno jest określić liczbę takich przypadków, gdyż nie wszystkie tego rodzaju fakty zostały odnotowane. Wspólne groby jeńców sowieckich i Polaków znajdują się m.in. w woj. lubelskim: w Leśniowicach, Stawie i Żulinie. Na początku lat 80. założono Księgi Pochowanych, według jednolitego wzoru dla wszystkich cmentarzy i kwater wojennych (również i Armii Sowieckiej), w których wpisano nazwiska pogrzebanych żołnierzy. Księgi te znajdują się w posiadaniu urzędów gminnych i miejskich, właściwych terenowo dla danego cmentarza. Na cmentarzu natomiast umieszczone są tablice informacyjne o nazwie i adresie urzędu, pod którego opieką znajduje się obiekt i ewidencja pochowanych.

Biała Podlaska, woj. lubelskie, cm. jeniecki Armii Radzieckiej

Ekshumacje

Jak już wspomniano, główne ekshumacje żołnierzy sowieckich prowadzono w latach 1948-1954 i 1957-1958. Wykonywały je ekipy polskie, ich prace były finansowane z budżetu naszego państwa.

Podstawą do podjęcia ekshumacji były zbiorcze wykazy pierwotnych miejsc pochowania żołnierzy, opracowane na podstawie spisów terenowych przez Ministerstwo Administracji Publicznej, później Gospodarki Komunalnej, które zagadnienia te przejęło po reorganizacji administracji państwowej.

Sowieckie frontowe jednostki wojskowe posiadały tzw. ekipy pogrzebowe, które dokonywały pochówków poległych żołnierzy. Właśnie te pierwsze pochowania stały się podstawą do założenia niektórych cmentarzy. Miejscowości, w których powstały wymieniono wyżej.

Na lokalizację cmentarzy czy mogił zbiorowych Rosjanie wybierali bardzo często tereny usytuowane w centrum miast. Były to place oraz zieleń miejska, jak: parki, skwery, lub miejsca obok cmentarzy cywilnych czy wojennych z okresu I wojny światowej. Na terenach niezurbanizowanych polowe cmentarze lokalizowano przeważnie w miejscach stoczonych walk, a więc na polach w pobliżu szlaków komunikacyjnych. Mogiły zbiorowe i pojedyncze powstawały najczęściej w miejscach, gdzie żołnierza dosięgła śmierć.

Opracowane wykazy miejsc pochowania stanowiły podstawę do wytyczenia lokalizacji pod nowe cmentarze. Kierowano się tu przede wszystkim zgrupowaniem dużej liczby pochowanych żołnierzy, ale nie tylko. Generalnie cmentarze lokalizowano w dużych miastach, w miejscach reprezentacyjnych dla danej aglomeracji miejskiej. Nie ze wszystkich pierwotnych miejsc pochowania przeniesiono zwłoki na nowo założone cmentarze. Pozostawiono cmentarze powstałe bezpośrednio po wojnie w parkach (Kalisz, Pszczyna) czy centralnych placach (np. w Bytomiu, Dębnie Lubuskim i przy Barbakanie w Krakowie, dopiero w 1. 90. przeniesiono szczątki z Bytomia i Krakowa na cmentarz wojenny).

Plany rozmieszczenia cmentarzy opracowywało Ministerstwo Administracji Publicznej w porozumieniu z wojewodami. Na podstawie przygotowanych preliminarzy kosztów zapewniało również w budżecie centralnym środki finansowe na prowadzenie ekshumacji i pochówki na cmentarzach nowo utworzonych.

Szczególnie ważnym problemem było organizacyjne przygotowanie do realizacji tak dużego zamierzenia, jakim była ekshumacja zwłok z wielu tysięcy miejsc pochowania i przeniesienia ich na cmentarze. Należało przy tym pokonać wiele problemów związanych z organizacją ekip ekshumacyjnych oraz przygotowaniem materiałów do budowy trumien (deski, gwoździe), narzędzi, środków transportu do przewozu z miejsca ekshumacji na cmentarz, środków sanitarnych i ochronnych.

Utworzone zostały stałe ekipy ekshumacyjne, kierowane i nadzorowane przez centralną ekipę ekshumacyjną, bezpośrednio podlegającą Ministerstwu Administracji Publicznej (po roku 1950 Ministerstwu Gospodarki Komunalnej); jej kierownikiem był Witaliusz Stasiuk.

Podstawą do rozpoczęcia prac było wydanie zezwolenia na prowadzenie ekshumacji, wyznaczenie terenu pod cmentarz wojenny oraz zatwierdzenie preliminarza wydatków i przyznanie środków na ten cel z budżetu państwa. O wydanie zezwolenia na prowadzenie ekshumacji występowało MAP (MGK) do wojewody. Wykonaniem prac ekshumacyjnych zajmowały się początkowo starostwa, następnie powiatowe rady narodowe. Sprawowały one bezpośredni nadzór nad prowadzeniem ekshumacji oraz czuwały nad zapewnieniem ich zgodności z obowiązującymi przepisami ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o chowaniu zmarłych i stwierdzaniu przyczyny zgonu (Dz. U. RP 35, poz. 359), polegających m.in. na organizowaniu komisji biorących udział w tych pracach (początkowo uczestniczył w nich przedstawiciel PCK, później tylko przedstawiciele stacji sanitarno-epidemiologicznej, starostwa i gminy). Protokoły z ekshumacji sporządzał przedstawiciel władz powiatowych. Władze powiatowe zobowiązane były też do przygotowania ekshumacji od strony technicznej: materiałów na trumny, narzędzi, środków transportu oraz zapewnienia środków sanitarnych do odkażania i ochrony osób zatrudnionych przy tych pracach.

Również na władzach powiatowych spoczywał obowiązek rozliczania ekip ekshumacyjnych z tytułu wykonanych prac. W protokole z ekshumacji zamieszczano informacje dotyczące miejsca jej dokonania (miejscowość, gmina, powiat, województwo) oraz dokładne usytuowanie grobu. Ponadto podawano liczbę wydobytych zwłok, określano przynależność do armii (na podstawie mundurów, uzbrojenia i wyposażenia żołnierza) oraz wpisywano nazwiska zidentyfikowanych żołnierzy. Ustalone nazwiska żołnierzy (z napisu na mogile, z dokumentów zachowanych przy poległym) ujmowano w oddzielnym wykazie, który stanowił załącznik do protokołu. Żołnierze sowieccy nie posiadali przy sobie znaczków rozpoznawczych, stąd wielu pozostało bezimiennych. W protokole była również zamieszczana informacja, na którym cmentarzu zwłoki zostały pochowane (adres i nazwa cmentarza oraz numer mogiły).

Protokół sporządzano w 5 egzemplarzach, z których każdy był podpisany przez członków komisji i kierownika ekipy ekshumacyjnej, z przeznaczeniem dla gminy, w której dokonywano ekshumacji i gminy, na której terenie nastąpiło pochowanie, stacji sanitarno-epidemio-logicznej, władz powiatowych oraz Ministerstwa.

Przedstawiciele PCK uczestniczyli w komisjach ekshumacyjnych tylko w pierwszej fazie prac, stąd też początkowo organizacja ta posiadała jedynie fragmentaryczną dokumentację dotyczącą prowadzenia ekshumacji. Pełną dokumentację tych prac PCK otrzymał z Ministerstwa Gospodarki Komunalnej dopiero w 1959 r.

W przypadku natrafienia na cmentarze czy mogiły wspólne, w których żołnierze sowieccy zostali pochowani z żołnierzami innych armii (polskiej, niemieckiej czy z ludnością cywilną), po wydobyciu zwłok rozdzielano je i chowano na odrębnych cmentarzach. Zwłoki żołnierzy o ustalonych nazwiskach umieszczano w oddzielnych trumnach i chowano w mogiłach indywidualnych. Natomiast zwłoki tych, których nazwiska były nieznane, umieszczano po kilka w jednej skrzyni i chowano na cmentarzach w mogiłach zbiorowych. W przypadku dużej liczby zwłok planowanej do pochowania na danym cmentarzu, stosowano wielowarstwowe układanie trumien w grobach zbiorowych. Bywały nawet cmentarze, na których w grobach układano po trzy warstwy trumien.

Budowa cmentarzy

Wyżej wspomniano już o tworzeniu cmentarzy wojennych, na które przenoszono i chowano wydobyte z prowizorycznych mogił zwłoki żołnierzy sowieckich, poległych na ziemiach polskich w latach 1944-1945.

Cmentarze żołnierzy Armii Sowieckiej tworzono głównie w latach 1948-1954, kiedy to przeprowadzono większość planowanych ekshumacji. W okresie kolejnych ekshumacji, w latach 1957-1958, nie budowano już w zasadzie nowych cmentarzy; zwłoki chowane były na istniejących już nekropoliach.

Cmentarze zakładane bezpośrednio po wojnie i w okresie prowadzonych ekshumacji miały w większości charakter prowizoryczny. Wybudowane nie zawsze z trwałych materiałów (przeważnie z drewna, cegły rozbiórkowej oraz niskiej jakości betonów) ulegały szybkiemu niszczeniu. Dotyczyło to zarówno cmentarzy budowanych przez wojska radzieckie, jak również przez władze polskie. Nie odznaczały się one również ani dobrym stanem technicznym, ani właściwą architekturą. Nie miały też interesującego układu przestrzennego, ani zróżnicowanych akcentów (pomników). Przykładem ówczesnej architektury mogą być cmentarze w Cybince i Krośnie Odrzańskim (woj. lubuskie), Bolesławcu, Chocianowie i Legnicy (woj. dolnośląskie), Szczecinku i Złotowie (woj. pomorskie).

Cmentarze z tego okresu zakładane były przeważnie na planie kwadratu lub prostokąta, bardzo rzadko - koła (Krosno Odrzańskie); względnie miały inny, nieregularny kształt. Na cmentarzach tych projektowano aleję główną, na której sytuowano - w różnych jej odcinkach - akcenty centralne.

Przy głównej alei dokonywano również pochówków (w pojedynczych mogiłach), oficerów o znanych nazwiskach oraz Bohaterów Związku Radzieckiego. Na grobach takich umieszczano nagrobki wyróżniające się kształtem i rodzajem zastosowanego materiału (przeważnie kamień naturalny). Ponadto aleję główną obsadzano - poza linią grobów - wysoką zielenią (drzewa, krzewy - przeważnie z gatunków iglastych), która tworzyła tło dla mogił. Tak zostały zaprojektowane m.in. cmentarze w Kazimierzu n. Wisłą, Kleszewie k. Pułtuska i Warszawie.

Pułtusk-Kleczewo, woj. mazowieckie, cm. żołnierzy i jeńców Armii Radzieckiej

Stosowanym oznaczeniem mogił zbiorowych były nagrobki w formie tablic pulpitowych, obelisków albo tablic. Rosjanie chętnie stosowali formę obelisków na projektowanych i budowanych przez siebie cmentarzach (Bolesławcu, Cybince, Wolsztynie). Na każdym nagrobku, bez względu na jego formę, umieszczano wizerunek gwiazdy; z brązu lub wytłaczany w betonie i następnie malowany czerwoną farbą.

Charakterystyczną cechą dla pochówków sowieckich, budowanych bezpośrednio po działaniach wojennych było tworzenie odrębnych cmentarzy dla oficerów oraz dla pozostałych żołnierzy. Takie cmentarze powstały w Cybince, Wrocławiu i Wolsztynie.

Akcenty centralne stawiano najczęściej w formie obelisków, częstokroć zwieńczonych wizerunkiem gwiazdy, ftównie często stosowano rzeźby figuralne - oficerów, żołnierzy, umieszczane na wysokim cokole. Rzeźby te przedstawiały żołnierzy w różnych sytuacjach, np. w Cybince i Wolsztynie - oficer depcze czarnego orła niemieckiego. Chętnie także przedstawiano żołnierza trzymającego dziecko na ręku. Dodatkowo pomniki zdobiły płaskorzeźby ilustrujące rodzaje wojsk, braterstwo broni, defiladę na Placu Czerwonym w Moskwie.

Niektóre cmentarze zbudowane zostały w sposób okazały: wysoką rangę nadano im poprzez wystrój architektoniczny i plastyczny (cmentarze w Bolesławicach im. Kutuzowa, Kleszewie, we Wrocławiu na Krzykach (oficerski) i Skowroniej Górze (żołnierski) i w Warszawie (przy ul. Żwirki i Wigury).

Cmentarze te miały założenia monumentalne. Składały się na nie różnorodne formy upamiętnień i wiele elementów małej architektury, dekorujących i podnoszących rangę obiektu takich, jak: wielkość obelisku, rzeźby figuralne, ściany (murki) bogato zdobione płaskorzeźbami z brązu, rzeźbami w kamieniu, elementami uzbrojenia (armaty, czołgi), a nawet fontanny. Cmentarze żołnierzy sowieckich charakteryzują się z reguły dużą powierzchnią, z której tylko ok. 30% zajmują mogiły. Pozostałą część przeznaczano pod drogi (aleje, place wykorzystywane do obchodów rocznic i uroczystości); około 50% powierzchni - to zieleń.

W celu bliższego omówienia cmentarzy budowanych po wojnie i w latach późniejszych, przedstawię ich założenia i architekturę w krótkim rysie historycznym.

Cmentarze oficerskie

Cybinka, ul. Lwowska woj. lubuskie. Budowę cmentarza rozpoczęto i zakończono w 1945 r. (otwarcie 9 grudnia). Zajmuje on powierzchnię 2,23 ha, z tego 45% obejmują groby i drogi, pozostała to zieleń. Na cmentarzu tym spoczywa 575 oficerów Armii Sowieckiej, pochowanych w indywidualnych mogiłach. Autorem projektu budowy był mjr Ryss. Cmentarz założony został na planie wydłużonego prostokąta.

Cybinka, woj. lubuskie, cm. oficerów Armii Radzieckiej

Przy wejściu, na granitowym cokole umieszczono statuę z brązu (odlew wykonany w Zakładach Cegielskiego w Poznaniu), przedstawiającą oficera miażdżącego czarnego orła niemieckiego. Obok, w formie półkola, usytuowano mur, który stanowi ścianę frontową z zamieszczonymi płaskorzeźbami z brązu. Płaskorzeźby te ilustrują rodzaje wojsk, braterstwo broni żołnierza radzieckiego i polskiego, paradę na Placu Czerwonym w Moskwie i powitanie żołnierza wracającego z wojny. Miejsca grzebalne znajdują się za pomnikiem głównym. Na mogiłach są nagrobki w formie obelisków, z tablicami imiennymi wykonanymi z brązu i symbolem gwiazdy. Mają one betonowe obramienia i otoczone są trawnikami. W tle cmentarza widoczny jest fragment lasu.

Wolsztyn, ul. 5-go Stycznia, woj. lubuskie. Cmentarz zbudowano w 1945 r. w centrum miasta. Zaprojektowany został z mniejszym rozmachem (nie ustalono autora projektu). Jednakże tematyka monumentu i jego kształt jest bardzo zbliżony do ustawionego na cmentarzu w Cybince. Stąd należy przypuszczać, że autorem jego jest także mjr Ryss. Akcent centralny, to statua oficera Armii Czerwonej na cokole, depczącego orła niemieckiego i flagę ze swastyką. Nagrobki mają także formę obelisków, z tablicami imiennymi i gwiazdą. Na cmentarzu spoczywa 362 oficerów.

Wolsztyn, woj.wielkopolskie, cm. oficerów Armii Radzieckiej

Wrocław-Krzyki, ul. Karkonoska. Jego budowę rozpoczęto jeszcze w czasie trwania walk o Wrocław. Cały cmentarz powstał w latach 1945-1947. Zajmuje powierzchnię 4,19 ha, spoczywa na nim 781 oficerów pochowanych w mogiłach indywidualnych. Autorem projektu jest arch. Roman Feliński. Cmentarz zaprojektowany jest na planie ściętego trójkąta, z umieszczonym w jego wierzchołku monumentem - mauzoleum w kształcie gloriety. Dodatkowo w sektorach B i D postawiono obeliski na planie koła, otoczone formowanymi krzewami iglastymi. Największą ozdobą i dekoracją, niespotykaną w takiej postaci na innych cmentarzach, jest zieleń w formie strzyżonych żywopłotów. Żywopłoty stanowią też otoczenie i interesującą dekorację 6-osobowych zespołów mogił. W latach 60. została dokonana wymiana nagrobków na nowe, a w okresie 1. 1997-1998 poddano restauracji akcent centralny - glorietę.

Wrocław-Krzyki, woj. dolnośląskie, cm. oficerów Armii Radzieckiej

Omówimy też krótko wygląd kilku innych cmentarzy, które wyróżniają się wśród innych architekturą, układem przestrzennym oraz liczbą pochowanych żołnierzy. Przykładów takich można byłoby przytoczyć więcej, lecz trudno je wszystkie wymienić w jednym artykule. Braniewo, woj. pomorskie. Jest to cmentarz, na którym pochowano największą w Polsce liczbę żołnierzy sowieckich - 31 365, poległych w zimie 1945 r. na brzegach Zalewu Wiślanego, w Pasłęku, Elblągu, Górowie Iławeckim, Kętrzynie, Barczewie, Reszlu, Nidzicy. Założony został w 1952 r. na planie prostokąta; zajmuje 6 ha powierzchni. Żołnierzy pochowano w wytyczonych 750 mogiłach zbiorowych, w kształcie jednakowych prostokątów. Mogił indywidualnych jest tylko 20, są one usytuowane obok akcentu centralnego. Mogiły obramowano betonem i każdą z nich oznaczono tablicą z gwiazdą. Budowę cmentarza zakończono w 1968 r. W tym też czasie wzniesiono akcent plastyczny w formie obelisku z piaskowca, posadowionym na niewielkim podwyższeniu obudowanym kamieniem oraz z wkomponowanymi na narożach dwiema rzeźbami, przedstawiającymi grupę żołnierzy. Przy wejściu na cmentarz umieszczona została tablica zawierająca informację o poległych i miejscach stoczonych bitew. Autorem projektu jest art. plastyk Bolesław Marszal. Cmentarz ma stosunkowo skromną szatę zieleni.

Cybinka, ul. Białkowska, woj. lubuskie. Cmentarz założono w 1945 r., 9 grudnia nastąpiło jego uroczyste otwarcie. Budowę ukończono w 1946 r. Na cmentarzu początkowo było pochowanych 3600 żołnierzy. W następnych latach, w rezultacie dokonywanych ekshumacji z rejonu walk, stan pochowanych zwiększył się do 10 870 osób. Na cmentarzu znajdują się 404 mogiły zbiorowe. Autorem projektu jest mjr Ryss. Cmentarz został założony na planie prostokąta z usytuowanym w części frontowej obeliskiem z granitu. Na obelisku umieszczono rzeźbę z brązu przedstawiającą kobietę podającą gałązkę oliwną. Obok, po obu stronach wejścia, na cokołach postawiono czołgi. Przed pomnikiem stoi fontanna z gazonem kwiatowym. Pole grzebalne usytuowane jest za pomnikiem. Na mogiłach są nagrobki w formie obelisków, posadowionych na podstawie z betonu w poziomie trawnika, z tablicami z brązu i wizerunkiem gwiazdy. Cmentarz obsadzony jest wysokimi drzewami.

Kazimierz nad Wisłą, woj. lubelskie. Cmentarz założony został w 1950 r. na planie owalu, według projektu arch. Anny Dworakowskiej. Usytuowany jest na niewielkim wzniesieniu, które projektantka wykorzystała do interesującego rozmieszczenia mogił. Cmentarz podzielono na trzy pola grzebalne, w stosunku do usytuowania alei głównej w części frontowej (od wejścia), a na wzniesieniu umieszczono akcent centralny. W wyniku tego, dwa duże sektory mogił są usytuowane po obu stronach alei, a trzeci - za pomnikiem w formie półkola, podzielonego na trzy zespoły mogił. Wzdłuż alei głównej usytuowano mogiły indywidualne.

Akcent centralny stanowi posadowiona na cokole kompozycja w formie stożka, obudowanego polnym kamieniem. W części frontowej umieszczono tablicę informacyjną.

Na mogiłach indywidualnych znajdują się tablice z nazwiskami, a na mogiłach zbiorowych płyty z tabliczkami emaliowanymi z wizerunkiem gwiazdy.

Poza wymienionymi walorami kompozycyjnymi cmentarza, elementem wzbogacającym jest zieleń. Zastosowano tu różne formy i gatunki roślin, drzew i krzewów; od iglaków, tworzących tło dla ściany alei głównej, wolno rosnące krzewy liściaste osłaniające ogrodzenie, po dekorację mogił składającą się ze strzyżonych roślin wieloletnich i płożących krzewów iglastych. Jest to jeden z najładniejszych cmentarzy żołnierzy sowieckich, którego układ przestrzenny, architektura oraz zieleń nie uległy zmianie od czasu zakończenia jego budowy w 1954 r. Obecnie wykonywane są tylko prace remontowe, z zachowaniem walorów jego kompozycji.

Na cmentarzu tym pochowano żołnierzy poległych w 1944 r. w walkach przy forsowaniu Wisły, głównie z terenu powiatów: kraśnickiego, kozienickiego, lubelskiego i pułaskiego. Ekshumację zakończono w 1950 r. Spoczywa na nim 8676 żołnierzy w 56 mogiłach indywidualnych i 164 zbiorowych.

Szczecinek, ul. W. Cieślaka, woj. zachodnio-pomorskie. Pochówki żołnierzy sowieckich rozpoczęto na części cmentarza komunalnego. Następnie, w miarę dokonywania ekshumacji i przenoszenia zwłok, poszerzono teren przeznaczony pod cmentarz wojenny, wydzielając go z obrębu cmentarza komunalnego, tak, że obecnie zajmuje powierzchnię 0,3475 ha. Pierwsze urządzenie cmentarza nastąpiło po dokonaniu ekshumacji zwłok z terenu powiatu szczecineckiego i innych rejonów w latach 1952-1953. Na cmentarzu tym spoczywa 4432 żołnierzy.

W 1967 r. przystąpiono do przebudowy cmentarza. Wzniesiono akcent plastyczny, którego autorem jest art. plastyk Melchior Zapolnik. Na mogiłach indywidualnych umieszczono tablice z nazwiskami, a na zbiorowych - tablice z wizerunkiem gwiazdy. Cmentarz ma stosunkowo skromną szatę zieleni.

Warszawa, ul. Żwirki i Wigury. Cmentarz ten jest największy pod względem zajmowanej powierzchni, a drugi jeśli chodzi o liczbę pochowanych żołnierzy. Założony został w 1949 r. Autorem projektu jest prof. Bohdan Lachert. Cmentarz został bogato wyposażony w elementy architektoniczne i plastyczne.

Pola grzebalne zaprojektowano w formie prostokątów, usytuowanych pod kątem do pomnika centralnego. Zespolono je po obu stronach akcentu centralnego drogami powiązanymi z aleją główną, prowadzącą od wejścia. Pomnik główny stanowi obelisk kilkunastometrowy, wykonany z granitu. Posadowiono go na podwyższonym plato. Na narożach plato, od strony wejścia, na cokołach umieszczono rzeźby z brązu. Na fragmentach ścian widnieją płaskorzeźby ilustrujące sceny bojowe.

W alei głównej, po jej obu stronach w trzech rzędach, usytuowano 138 mogił oficerów oraz szczególnie zasłużonych Bohaterów Związku Radzieckiego. Pozostałych żołnierzy pochowano w 626 mogiłach zbiorowych. Łącznie na cmentarzu spoczywa 21 668 żołnierzy i 372 jeńców.

Warszawa, ul. Żwirki i Wigury, cm. oficerów, żołnierzy i jeńców Armii Radzieckiej

Sektory mogił zostały otoczone dużą przestrzenią zieleni o założeniach parkowych. Nie zaprojektowano tużadnego ogrodzenia, poza rozbudowanym wejściem na cmentarz. Zieleń stanowi naturalne otoczenie i ochronę cmentarza. Cmentarz wraz z zielenią zajmuje powierzchnię 19,2 ha, z tego 25% obejmują mogiły i drogi oraz elementy architektury.

Na początku lat 60. dokonany został przegląd stanu utrzymania cmentarzy wojennych przez kompetentne urzędy polskie. Okazało się, że niezbędne jest podjęcie na wielu cmentarzach prac związanych z poprawą ich wyglądu estetycznego i technicznego. Szczególnie dotyczyło to tych obiektów, które miały charakter prowizoryczny i zbudowane zostały z nietrwałych materiałów. W ramach szeroko podjętych prac budowano więc drogi na cmentarzach, zmieniając ich nawierzchnię ziemną na utwardzoną, zamieniano ogrodzenia z elementów prefabrykowanych na murki z kamienia, połączone elementami z metalu. Wymieniano także zniszczone obrzeża i tablice na nowe z betonu lub ze szlachetnych materiałów (kamień naturalny). Najczęściej stosowanymi wówczas nagrobkami były tzw. „poduszki" (tablice pulpitowe). Wprowadzono także nowe, bardziej estetyczne, plastyczne formy. Równocześnie zagospodarowywano cmentarze zielenią, sadząc nowe gatunki krzewów, drzew i stosując jako dekorację mogił rośliny wieloletnie - byliny.

Prace te finansowane były całkowicie z budżetu państwa polskiego. Największe ich nasilenie miało miejsce przed 50. rocznicą rewolucji październikowej, tj. w 1967 r. Wiele cmentarzy uzyskało wówczas piękny, parkowy charakter oraz nowe akcenty plastyczne o zróżnicowanej wartości artystycznej. Wymienić tu można cmentarze w: Białogardzie, Chojnie, Kamieniu Pomorskim, Koszalinie, Stargardzie Szczecińskim, Szczecinie (woj. pomorskie), Lidzbarku Warmińskim, Morągu, Ostródzie (woj. warmińsko-mazurskie) oraz wielu innych miejscowościach.

Koszalin, woj. zachodnio-pomorskie, cm. komunalny - kwatera żołnierzy Armii Radzieckiej

Wszelkie działania państwowe w zakresie cmentarnictwa wojennego skoncentrowane były do roku 1960 głównie na ekshumacjach i budowie oraz urządzaniu cmentarzy sowieckich. Inne cmentarze wojenne, te na których spoczywali żołnierze polscy, z wyjątkiem głównych cmentarzy LWP (Siekierki i Zgorzelec), posiadały bardzo skromny wygląd.

Kilka słów należy poświęcić cmentarzom jenieckim żołnierzy Armii Sowieckiej, którzy zginęli w obozach utworzonych na ziemiach polskich przez Rzeszę Niemiecką. Nie wszystkie takie pochówki zostały po wojnie odnalezione. Jednak, gdy je odkrywano, przeważnie w wyniku działań Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce i ustalano szacunkowo liczbę zmarłych jeńców oraz lokalizację, władze radzieckie nie wykazywały żadnego zainteresowania sprawą tych pochówków.

Cmentarze jenieckie Armii Sowieckiej początkowo nie były urządzane, bądź jedynie w minimalnym zakresie. W lepszym stanie znajdowały się te, na których spoczywali jeńcy różnych narodowości i te, na których jeńcy zostali pochowani na wspólnych cmentarzach z żołnierzami sowieckimi poległymi w walkach.

W związku z tym w latach 60., głównie w okresie 1967-1971, władze polskie podjęły decyzję o urządzęniu cmentarzy jeńców sowieckich i stosownym ich upamiętnieniu. Obiekty te zlokalizowane były w rejonie obozów oraz w wielu często trudno dostępnych miejscach. W okresie tym wzniesiono na terenie cmentarzy pomniki o zróżnicowanej formie i materiałach. Były to głównie obeliski o różnym kształcie i wielkości z tablicami umieszczonymi na cokołach z informacją o pochowanych. Informacji takich było niewiele, gdyż liczbę ofiar określano szacunkowo, nieznane były też nazwiska zmarłych. Nie zawsze można było również dokładnie zlokalizować mogiły jeńców. Wznoszono więc w ich rejonie akcenty plastyczne z informacją o miejscu spoczynku jeńców. Nie stosowane były klasyczne formy urządzenia cmentarzy, tzn. nie budowano ogrodzenia. Szczególnie dotyczyło to cmentarzy usytuowanych w lesie, gdzie granice pochówków trudno było odtworzyć. W tym okresie zbudowano cmentarze na Mazowszu -w Białobrzegach, Grądach, Ostrowi-Komorowie, Ostrówku, Podnieśnie, Siedlcach, w Czarnem (woj. słupskie), w Sudwie (woj. warmińsko-mazurskie), w lesie „Borek" w Chełmie i Żmudzi (woj. lubelskie).

Grądy, woj. mazowieckie, cm. jenców Armii radzieckiej

Sosna-Kozółki, woj. mazowieckie, cm. jeniecki Armii radzieckiej

W przypadkach, gdy dotarcie do mogił było utrudnione (miejsca ukryte, bądź celowo zamaskowane w lasach, mogił nie można było wytyczyć), mogiły zaznaczano symbolem gwiazdy bez stosowania obramowań. Takim właśnie cmentarzem jest cmentarz w Czarnem (woj. pomorskie). W Białobrzegach, w lesie „Borek" w Chełmie(wspólnie z jeńcami włoskimi) groby zaznaczono krawężnikami i tablicami. Tam, gdzie było to możliwe, sadzono na grobach krzewy czy dosadzano rośliny wieloletnie. Do takich cmentarzy należy zaliczyć cmentarz w Bojanie (woj. pomorskie), w Grądach, Ostrowi-Komorowie, Ostrówku, Sosnach-Kozółkach, Podnieśnie, Siedlcach (wspólnie z żołnierzami).

Podnieśno-Suchożebry (k. Siedlec), woj. mazowieckie, cm. jeniecki Armii Radzieckiej

Są i takie cmentarze, gdzie w miejscu mogił zbiorowych wzniesiono pomnik, a teren cmentarza i mogiły nie zostały oznaczone. Na cmentarzu w Przemyślu, gdzie w Podgrodziu i Pikulicach znajdowały się obozy jeńców rosyjskich i włoskich wzniesiono tylko pomnik ku czci pomordowanych jeńców. Należy również wymienić cmentarz w Sudwie (woj. warmińsko-mazurskie), który kryje zwłoki tysięcy jeńców rosyjskich, ale także i polskich. Zwłoki jeńców francuskich i włoskich ekshumowano stąd i przeniesiono na inne cmentarze (ekshumacje wykonywały misje francuska i włoska).

Sprawowanie opieki nad cmentarzami i grobami wojennymi

Zgodnie z przepisami art. 6 ustawy o grobach i cmentarzach wojennych z 28 marca 1933 r. (Dz. U. Nr 39 z 1933 r.), pozostają one pod opieką państwa, a koszty ich utrzymania ponosi skarb państwa. Obowiązek utrzymania grobów i cmentarzy wojennych może wojewoda powierzyć gminie (powiatowi) za przekazaniem odpowiednich funduszów, o ile gmina nie przyjmie obowiązku tego bezpłatnie.

Bezpośredni nadzór nad stanem grobów i cmentarzy wojennych sprawują gminy. W zarządzeniu wykonawczym Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 października 1936 r., wydanym w porozumieniu z Ministrami Spraw Wojskowych i Opieki Społecznej określono sprawy dotyczące opieki nad grobami wojennymi.

W ustawie z 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej, w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. Nr 116), został potwierdzony art. 6 ustawy z 1933 r. Z dniem 6 lipca 1998 r. sprawy cmentarzy i grobów wojennych przeszły z Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast do zakresu działania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ministerstwo to - z tymże dniem - realizację ustawy o grobach i cmentarzach wojennych przekazało Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Środki na utrzymanie cmentarzy wojennych są wydzielane z budżetu wojewodów i następnie przekazywane gminom na wykonanie prac konserwacyjno-porząd-kowych i prowadzenie remontów, na podstawie porozumień zawartych pomiędzy urzędami wojewódzkimi a gminami.

Utrzymaniem i opieką cmentarzy sowieckich, tak jak i innych cmentarzy wojennych usytuowanych na terytorium Polski, zajmują się gminy, a koszty ich ponosi skarb państwa polskiego.

Na podstawie danych otrzymywanych z urzędów wojewódzkich w formie rocznych informacji o wydatkach rzeczowych i finansowych na cele cmentarnictwa wojennego, można określić, iż co najmniej 50% środków finansowych przeznaczonych na ten cel przez państwo polskie, kierowanych było i jest na remonty i utrzymanie cmentarzy żołnierzy i jeńców sowieckich.

Natomiast w latach największego nasilenia prac na cmentarzach sowieckich (druga połowa lat 60.) w związku z obchodami 50. rocznicy rewolucji październikowej, koszty te sięgały 75% ogólnej sumy przeznaczonej na cele cmentarnictwa wojennego. Wysokość środków finansowych przeznaczonych na cmentarze sowieckie uwarunkowana była nie tylko budową bogatego wystroju architektonicznego tych obiektów, ale także kosztami utrzymania już istniejących, z wieloma elementami architektury, a także pielęgnacją dużych terenów zieleni. Do powierzchni cmentarza włączone są także drogi, place, murki, pomniki i inne obiekty należące do tzw. małej architektury. Ponad połowę ogólnej powierzchni cmentarzy stanowi zieleń, której utrzymanie i właściwa pielęgnacja wymaga wysokich nakładów finansowych.

Ogółem w Polsce cmentarze, kwatery i mogiły wojenne z okresu II wojny światowej zajmują powierzchnię 254 ha. Z tego około 180 ha obejmują cmentarze, kwatery i mogiły żołnierzy i jeńców sowieckich. Dla porównania przytoczę, że cmentarze i groby wojenne Wojska Polskiego zajmują powierzchnię około 22 ha, a ofiar terroru około 30 ha. Na pozostałej powierzchni znajdują się obiekty, na których są pochowani żołnierze różnych armii i ofiary hitlerowskiego terroru.

Analizując wydatkowanie środków przeznaczonych z budżetu państwa na utrzymanie cmentarzy żołnierzy Armii Sowieckiej, należy zaznaczyć, że ich wysokość w poszczególnych województwach kształtuje się na różnym poziomie; od kilku do 65 %, (np. w woj. gdańskim), w stosunku do ogólnej kwoty przyznanej na cele cmentarnictwa wojennego.

Taka struktura wydatkowanych środków wynika po pierwsze - z liczby i wielkości usytuowanych na terenie danego województwa cmentarzy żołnierzy sowieckich oraz po drugie - z faktu, że środki z budżetu państwa przeznaczane są przeważnie na remonty cmentarzy. Gminy partycypują natomiast w kosztach konserwacji cmentarzy. Tego rodzaju podział środków daje się zauważyć już od kilku lat. Nie dotyczy on w takim stopniu kwestii utrzymania cmentarzy sowieckich. Spowodowane jest to wysokimi kosztami sprawowania opieki nad obiektami o tak dużej powierzchni zieleni i wieloma elementami architektury. Stąd więc udział państwa w kosztach sprawowania opieki nad cmentarzami sowieckimi jest większy.

Na utrzymanie grobów i cmentarzy wojennych w 1998 r. z budżetu państwa wydatkowano kwotę powyżej 8 mln zł. Z tego na remonty przeznaczono około 4,5 mln zł, a na konserwację ponad 3,5 min zł.

W 1999 r. przeznaczono na utrzymanie cmentarzy wojennych około 7,3 mln zł (to jest o około 700 tys. zł mniej). Brak jest natomiast informacji na skutek zmiany podziału administracyjnego kraju, dot. podziału środków z przeznaczeniem na remonty i konserwację.

Władze Związku Radzieckiego, a następnie Rosji i innych państw powstałych po upadku ZSRR nie ponosiły kosztów tworzenia bezpośrednio po działaniach wojennych prowizorycznych cmentarzy, które następnie zostały przez Państwo Polskie zbudowane na nowo, nie ponosiły też żadnych kosztów ekshumacji, budowania i utrzymania cmentarzy Armii Sowieckiej i jenieckich na terytorium Polski (z wyjątkiem dofinansowania w ostatnich latach remontu niektórych obiektów), a chodzi o sumy wręcz astronomiczne.

Ocena stanu utrzymania grobów i cmentarzy wojennych żołnierzy Armii Sowieckiej

Stan utrzymania sowieckich cmentarzy, kwater i mogił wojennych jest ogólnie zadowalający. W zasadzie wszystkie one są urządzone, posiadają akcenty plastyczne o zróżnicowanej wartości artystycznej, a niektóre z nich bogatą szatę zieleni. Na większości cmentarzy prowadzona jest systematyczna konserwacja elementów małej architektury i pielęgnacja zieleni. Planowane i realizowane są także remonty cmentarzy. Realizacja prac z zakresu remontów jest uzależniona od przyznanych środków finansowych. Szczególnie wysokie są koszty remontów akcentów plastycznych, wymiana nawierzchni dróg oraz renowacja zieleni. Jak wynika z napływających z urzędów wojewódzkich informacji, środki finansowe przyznawane na cele cmentarnictwa wojennego pokrywają zapotrzebowanie gmin w większości województw tylko na poziomie 30%. Stąd nie zawsze województwo stać jest na przeprowadzenie kompleksowego remontu obiektu. Wielokrotnie prace te są wspierane z budżetu samorządów i w związku z tym prowadzone przez kilka lat. Przykładowo można podać, że w 1997 r. ukończono remont gloriety na cmentarzu oficerskim we Wrocławiu oraz generalny remont cmentarza w Chocianowie (woj. dolnośląskie), który trwał 4 lata. Wymieniono na nowe wszystkie jego elementy.

Na remont kapitalny oczekują cmentarze w Braniewie i Kleszewie k. Pułtuska. Wymagają one przede wszystkim odnowienia mogił, poprawy nawierzchni dróg i renowacji zieleni. Jak dotąd urzędy wojewódzkie (elbląskie i ciechanowskie) nie były w stanie podjąć tych prac remontowych. Również powinien być podjęty remont niektórych elementów wyposażenia cmentarza w Warszawie (stabilizacja akcentu centralnego, renowacja zieleni na mogiłach) oraz kontynuacja wymiany tablic informacyjnych. Koszt wymiany napisów na głównym obelisku w 1998 r. pokryła Rada OPWiM.

Wymieniłam tu tylko niektóre cmentarze, które pilnie potrzebują wykonania prac remontowych.

Pragnę jednocześnie pokreślić, że kosztowne jest także usuwanie szkód występujących na cmentarzach sowieckich wskutek aktów wandalizmu. W ostatnich latach miały miejsce uszkodzenia nagrobków, bądź kradzież tabliczek z brązu, czy „wyrywanie" liter na cmentarzach w Bolesławcu i Wrocławiu oraz Poznaniu, Łodzi i Warszawie. Nie można jednak twierdzić, że liczba dewastacji na cmentarzach sowieckich jest większa od występujących na innych nekropoliach.

Oprócz grobów i cmentarzy wojennych na terytorium Polski usytuowane są cmentarze, kwatery i mogiły żołnierzy (oraz ich rodzin), służących w wojskach sowieckich stacjonujących w Polsce po zakończeniu II wojny światowej.

Są to 4 cmentarze samodzielne (Borne-Sulinowo - 2, Swiętoszów - 2) i 9 kwater (Białogard, Brzeg, Legnica - 2, Szczecin, Szprotawa, Świnoujście, Wrocław i Żagań). Łącznie pochowano na nich 1483 osoby.

Według obowiązującego prawa międzynarodowego i polskiego, groby te są chronione jak groby osób cywilnych, a opieka nad nimi należy do rodziny (w takich przypadkach obowiązuje co 20 lat przedłużenie istnienia grobu). Cmentarz natomiast może być zlikwidowany po 40 latach od ostatniego pochowania (w trybie przepisów ustawy z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych z p.zm. Dz. U. Nr 47 z 1972 r.). Groby na cmentarzach komunalnych czy wyznaniowych mogą być zlikwidowane w przypadku nie wniesienia opłaty z tytułu przedłużenia istnienia grobu, w ramach rotacji grobów.

Jak dotąd sprawy te nie zostały jeszcze uregulowane. Ministerstwo Gospodarki Przestrzennej i Budownictwa przedstawiło stronie rosyjskiej stan prawny tych grobów oraz propozycje dotyczące ich komasacji, przez przeniesienie szczątków do wspólnych mogił. Przedstawiono również koszty tych prac łącznie z późniejszym ich utrzymaniem. Strona rosyjska nie udzieliła odpowiedzi w tej sprawie.

Groby tych żołnierzy są w minimalnym stopniu objęte pielęgnacją. Jeżeli znajdują się na cmentarzach komunalnych, to prace porządkowe są wykonywane w ramach prac ogólnych; jeśli kwatera taka przylega do cmentarza wojennego, to również jest pielęgnowana w ramach prac porządkowych na tych obiektach.

Z kolei groby żołnierzy, którzy zmarli w okresie powojennym i zostali pochowani na cmentarzach wojennych, objęte są pielęgnacją w ramach opieki sprawowanej nad cmentarzem wojennym.

Szczegółowe uregulowania w tym zakresie wynikają z umowy między Rządem RP a Rządem FR o grobach i miejscach pamięci ofiar wojen i represji, zawartej 22 lutego 1994 r.

Umowa ta reguluje współpracę Stron w zakresie rozwiązania wszelkich spraw związanych z ustaleniem, rejestracją, urządzeniem, zachowaniem i należytym utrzymaniem miejsc spoczynku polskich w FR i rosyjskich w RP - żołnierzy i osób cywilnych poległych, pomordowanych i zamęczonych w wyniku wojen i represji. Strony, realizując współpracę, kierują się postanowieniami Konwencji Genewskich o ochronie ofiar wojny z 12 sierpnia 1949 r. (art. 1 ust. 1).

Do szczegółowych rozwiązań zawartych w cytowanej umowie dotyczących wykonywania postanowień Konwencji Genewskich i ustawy o grobach i cmentarzach wojennych z 28 marca 1933 r., należy wymienić te postanowienia, które nie zostały zapisane w ww. aktach prawnych, a mianowicie:

art. 2 ust. 5 - W poszczególnych przypadkach, za zgodą Stron, sposób urządzenia i utrzymania miejsc pamięci i spoczynku może zostać dodatkowo sprecyzowany.
art. 3 ust. 2 - Strony będą dążyć do usunięcia z terenu otaczającego miejsca pamięci i spoczynku wszelkich obiektów nie licujących z powagą tych miejsc.
art. 3 ust. 3 - Strony zobowiązują się do natychmiastowego wzajemnego informowania o wszelkich przypadkach wandalizmu wobec miejsc pamięci i spoczynku oraz do podejmowania niezwłocznych działań w celu przywrócenia tym miejscom należytego porządku, ukarania sprawców zgodnie z ustawodawstwem swojego państwa i zapobiegania podobnym aktom w przyszłości.
art. 4 ust. 1 - Ekshumacja szczątków zwłok żołnierzy i osób cywilnych w celu identyfikacji lub przekazania ich do pochowania w ojczyźnie, będzie prowadzona wyłącznie na prośbę zainteresowanej Strony i za zgodą tej Strony, na której terytońum one spoczywają.
art. 5 ust. 1 - Zmiany miejsc spoczynku szczątków zwłok, w którym zostały pochowane odbywają się tylko w sytuacjach wyjątkowych. O planowanej zmianie miejsca spoczynku będą niezwłocznie poinformowane władze drugiej Strony.
art. 6 ust. 1 - Każda ze Stron, po uzgodnieniu z drugą Stroną przyjmie na swoim terytońum specjalne grupy robocze w celu przeprowadzenia przedsięwzięć związanych z ustalaniem danych osobowych poległych, pomordowanych i ich upamiętnienia oraz wykonania innych działań przewidzianych w artykułach 1-5 tej umowy.

Jak wynika z przedstawionego materiału, strona polska urządzając i utrzymując cmentarze sowieckie na swoim terytorium w pełni wywiązuje się z zobowiązań wynikających z przepisów obowiązującego prawa.