Misja Rady

Cmentarz mieszkańców Huty Pieniackiej, zamordowanych 28 lutego 1944 r. przez ukraińskich żołnierzy Polski cmentarz wojenny w Uzbekistanie Polski cmentarz wojenny w Miednoje fot. Krzysztof Hejke

Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa została powołana przez Sejm RP ustawą z 2 lipca 1947 roku. W tym samym dniu utworzono państwowe muzea na terenach byłych niemieckich obozów koncentracyjnych i obozów zagłady Auschwitz-Birkenau i Lublin (Majdanek).

Rada OPWiM jest ciałem społecznym powoływanym na 4-letnią kadencję przez Prezesa Rady Ministrów na wniosek Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jej Przewodniczącą od 2016 r. jest Anna Maria Anders. Ustawowe zadania Rady OPWiM na co dzień realizuje Biuro, którym kieruje Sekretarz Andrzej Krzysztof Kunert. Działalność Rady OPWiM finansowana jest z budżetu państwa polskiego.

Rada OPWiM jest jedynym w Polsce organem państwowym inicjującym i koordynującym działalność związaną z upamiętnianiem historycznych wydarzeń i miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa narodu polskiego w kraju i zagranicą, a także walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Polski. Do jej zadań należy m.in.:

  • sprawowanie opieki nad miejscami walk i męczeństwa Polaków oraz upamiętnianie związanych z nimi faktów, wydarzeń i postaci,
  • sprawowanie opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi Polaków oraz cmentarzami wojennymi innych narodów na terenie Polski,
  • inspirowanie oraz współdziałanie w organizowaniu obchodów, uroczystości, przedsięwzięć wydawniczych i wystawienniczych, a także popularyzowanie miejsc, wydarzeń i postaci historycznych związanych z walkami i męczeństwem,
  • ocena stanu, a także - w odniesieniu do zagranicy organizowanie i sprawowanie opieki nad miejscami i trwałymi obiektami polskiej pamięci narodowej, szczególnie nad cmentarzami i mogiłami wojennymi oraz cmentarzami ofiar systemów totalitarnych,
  • sprawowanie funkcji opiniodawczej i opiekuńczej nad muzeami-miejscami pamięci, utworzonymi na terenach byłych niemieckich obozów koncentracyjnych i obozów zagłady, szczególnie w Oświęcimiu-Brzezince, na Majdanku, w Sztutowie, Rogoźnicy, Łambinowicach, Treblince, Radogoszczy i Żabikowie.

Do połowy lat 80. Rada OPWiM prowadziła głównie akcję upamiętniania postaci i miejsc związanych z walką i męczeństwem narodu polskiego w czasie II wojny światowej. Koniec lat 80. postawił przed Radą OPWiM nowe zadania, m.in. w tej części II RP, która w 1939 roku w wyniku ustaleń paktu Ribbentrop- Mołotow i agresji na Polskę Niemiec i ZSRS, znalazła się w granicach Związku Sowieckiego. Pozostało tam wiele miejsc i obiektów niezwykle ważnych dla dziedzictwa narodowego Polaków, polskiej historii i kultury.

Najistotniejszymi ze względu na narodowe i religijne tradycje – obiektami polskiej pamięci za wschodnią granicą Polski są cmentarze, kwatery wojenne, groby żołnierskie i liczne nie oznakowane mogiły, rozsiane w miejscach bitew lub zbrodni, popełnionych na żołnierzach i cywilnej ludności polskiej, a także groby wybitnych Polaków. Za priorytetowe zadanie Rada OPWiM uznała budowę polskich mogił wojennych z lat 1918-1920 i 1939-1945 oraz rekonstrukcję częściowo lub całkowicie zniszczonych po 1939 r. cmentarzy wojennych.

Polski cmentarz wojenny w UzbekistanieOd 1989 roku Rada OPWiM, zgodnie z decyzją najwyższych władz państwowych, realizowała program upamiętnienia ofiar zbrodni katyńskiej obejmujący m.in. odnalezienie szczątków ok. 22 tys. Polskich policjantów i oficerów WP zamordowanych przez NKWD, ekshumacje tych szczątków, opracowanie wykazów ofiar zbrodni, projektów cmentarzy i samą budowę największych na terenach b. Związku Sowieckiego polskich cmentarzy wojennych w Katyniu i Miednoje (Rosja) oraz w Charkowie (Ukraina).

Zasługą Rady OPWiM jest odbudowa niemal całkowicie zrujnowanego Cmentarza Obrońców Lwowa, wielu cmentarzy żołnierzy polskich z walk i wojen XIX i XX w., w tym m.in. powstańców listopadowych i styczniowych, żołnierzy Września 1939 r. i Armii Krajowej na dawnych kresach wschodnich RP, dziś suwerennych państwach powstałych po rozpadzie Związku Sowieckiego. Tylko w ostatnim czasie Rada OPWiM odbudowała 11 cmentarzy polskich żołnierzy z Armii Polskiej na Wschodzie gen. W. Andersa oraz ludności cywilnej na terenie Uzbekistanu i 2 w Kazachstanie. Staraniem Rady OPWiM odnowiono też cmentarze polskich uchodźców w Iranie, m.in. w Teheranie, Pahlevi i Isfahanie. Na szlaku uchodźczym odbudowano i upamiętniono cmentarze w Indiach, Afryce i innych państwach tych rejonów świata.

Rada stale współpracuje z partnerami, m.in. w Rosji, na Litwie i Ukrainie, w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Francji, USA. Instytucjonalnie natomiast m.in. z Komisją Kongresu USA ds. Ochrony Amerykańskiego Dziedzictwa Zagranicą, Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, Yad Vashem w Izraelu, VDK w Niemczech i innymi instytucjami zagranicznymi.